Markaziy osiyoda yashil energetika o'tishi: quvvat o'sishi, texnologik diversifikatsiya va tizimli cheklovlar

Abstrak

Tadqiqot Qozog'iston, Qirg'iz Respublikasi, Tojikiston, Turkmaniston va O'zbekistondagi yashil energetika o'tishining amaldagi holatini 2026 yilda mavjud bo'lgan eng so'nggi taqqoslanadigan quvvat ma'lumotlari hamda Scopus bazasida indekslangan jurnallarda 2020–2026 yillarda chop etilgan 17 ta ilmiy maqolaning tizimli sharhi asosida qayta baholaydi. Empirik yondashuv o'tish jarayonining ko'lami, sur'ati va texnologik tarkibini alohida tahlil qiladi hamda qayta tiklanuvchi energiya manbalari bo'yicha o'rnatilgan quvvatni energetika transformatsiyasi yetukligining yagona mezoni sifatida qabul qilmaydi. 2023–2025 yillar uchun uchta ko'rsatkich hisoblandi: quvvatning o'rtacha yillik o'sish sur'ati, har bir mamlakatning mintaqaviy quvvat o'sishiga qo'shgan hissasi va gidroenergetika, quyosh hamda shamol energiyasi ulushlariga asoslangan texnologik konsentratsiya indeksi. Mintaqadagi qayta tiklanuvchi energiya quvvati 2023 yildagi 17,636 GVt dan 2025 yilda 25,482 GVt gacha oshib, 44,5% o'sdi. Sof mintaqaviy o'sishning 86,4% O'zbekiston hissasiga to'g'ri keldi va mamlakatning qayta tiklanuvchi energiya quvvati 10,027 GVt ga yetdi, quyosh va shamol energetikasining ulushi esa qayta tiklanuvchi portfelda 75,6% ni tashkil etdi. Qozog'iston texnologik jihatdan eng muvozanatli portfelni saqlab qoldi, Qirg'iz Respublikasi va Tojikiston esa gidroenergetikaga yuqori darajada bog'liq bo'lib qoldi. Natijalar o'rnatilgan quvvatning kengayishi va energetika o'tishining sifati alohida tahliliy kategoriyalar ekanini ko'rsatadi. Barqaror o'tish elektr tarmoqlarini kuchaytirish, energiya saqlash tizimlari, moslashuvchan dispetcherlik boshqaruvi, raqobatli xaridlar, barqaror investitsiya qoidalari va mintaqaviy elektr energiyasi almashinuvini talab qiladi. Maqolada yangi qayta tiklanuvchi quvvatning faqat megavattlar soni bilan emas, balki yetkazib berilgan elektr energiyasi, ishonchlilik, ishlab chiqarishni cheklash, uglerod sig'imi va integratsiya xarajatlari orqali baholanadigan tizimli qiymat yondashuvi taklif etiladi.