Iqlimiy o'zgarishlar sharoitida g'o'za va mevali daraxtlar so'ruvchi zararkunandalari populyatsiya dinamikasining transformatsiyasi
Kalit so‘zlar:
iqlimiy o'zgarishlar, g'o'za zararkunandalari, mevali daraxtlar, populyatsiya dinamikasi, Aphis gossypii, Bemisia tabaci, Panonychus ulmi, fenologiya, integrallashgan zararkunandalarni boshqarish, O'zbekiston qishloq xo'jaligiAbstrak
Ushbu ilmiy maqolada O'zbekiston sharoitida iqlimiy o'zgarishlarning g'o'za (Gossypium hirsutum L.) va mevali daraxtlarda — olma (Malus domestica Borkh.), shaftoli (Prunus persica L.) hamda uzumda (Vitis vinifera L.) — tarqalgan so'ruvchi zararkunandalar populyatsiyasiga ta'siri keng tahlil etilgan. So'nggi o'ttiz yil (1994-2024) davomida O'zbekistonda o'rtacha yillik harorat 1,2-1,8°C ga oshgani va yog'ingarchilik rejimining sezilarli o'zgargani qayd etilgan. Bu o'zgarishlar g'o'za shirasi (Aphis gossypii Glover), g'o'za oq qanoti (Bemisia tabaci Gennadius), olma o'rgimchak kanasi (Panonychus ulmi Koch), qalqondor hasharotlar (Quadraspidiotus perniciosus Comstock) kabi zararkunandalar populyatsiyasiga ta'sir ko'rsatmoqda. Tadqiqot davomida 2015-2024 yillarda Toshkent, Farg'ona, Samarqand va Qashqadaryo viloyatlarida olib borilgan dala kuzatuvlari, tutqich-tuzoqlar bilan olingan ma'lumotlar hamda laboratoriya tajribalari natijalari umumlashtirilgan. Populyatsiya dinamikasini modellashtirish usullari (degree-day model va CLIMEX) orqali iqlim stsenariylariga moslashtirilgan prognozlar ishlab chiqilgan. Natijalar shuni ko'rsatadiki, joriy tendentsiyalar davom etsa, 2050 yilga kelib bir qator zararkunandalar yillik avlodlar sonini 15-30% ga oshirishi va shimoliy tumanlarga tarqalish chegarasini 120-200 km ga ko'chirishi mumkin. Maqolada biologik, kimyoviy va agrotexnik kurash usullarini birlashtirgan integrallashgan zararkunandalarni boshqarish (IZB) tizimini iqlimiy adaptatsiya nuqtai nazaridan takomillashtirish bo'yicha ilmiy asoslangan tavsiyalar keltirilgan.
Yuklashlar
