Sanoat korxonalarida investitsiya loyihalarining iqtisodiy samaradorligini baholash

Abstrak

Sanoat korxonalarida investitsiya loyihalarining iqtisodiy baholanishi amaliy korporativ moliya sohasida dolzarb muammo bo‘lib qolmoqda, ayniqsa an’anaviy diskontlangan pul oqimlari usullarining risklarning geterogenligi, strategik moslashuvchanlik (opsionallik) hamda barqaror rivojlanish talablarini to‘liq aks ettira olmasligi sharoitida. Ushbu tadqiqot ko‘p o‘lchovli investitsiya samaradorligini baholash tizimi — Multi-Dimensional Investment Efficiency Framework (MDIEF)ni taklif etadi va empirik jihatdan asoslaydi. Mazkur yondashuv an’anaviy moliyaviy ko‘rsatkichlar — sof joriy qiymat (NPV), ichki rentabellik darajasi (IRR) va diskontlangan qoplash muddati (DPP)ni Monte-Karlo simulyatsiyasiga asoslangan risk modellashtirish, real opsionlar tahlili (ROA) hamda ekologik, ijtimoiy va korporativ boshqaruv (ESG) ko‘rsatkichlari bilan integratsiyalashni nazarda tutadi. Aralash metodologiya asosida olib borilgan tadqiqotda 2015–2023-yillar oralig‘ida uchta rivojlanayotgan iqtisodiyotga mansub 87 ta sanoat korxonasi bo‘yicha panel ma’lumotlar tahlil qilindi, shuningdek, tuzilmaviy ekspert intervyulari va ssenariy tahlillari qo‘llanildi. Empirik natijalar MDIEF modeli investitsiya samaradorligini baholashda yakuniy (ex-post) natijalarga nisbatan 91,3% aniqlik darajasiga erishganini va bir ko‘rsatkichli yondashuvlardan sezilarli darajada ustun ekanligini ko‘rsatdi. Integratsiyalashgan yondashuv asosida baholangan loyihalarda amalga oshirilgandan keyingi variatsiya 34,7% ga kamaygani aniqlanib, bu risklarni oldindan aniqlash samaradorligi yuqori ekanligini tasdiqlaydi. Tadqiqot natijalari sanoat siyosati, korporativ boshqaruv va rivojlanish moliya institutlari uchun muhim ahamiyat kasb etadi hamda investitsiya loyihalarini baholashda bir o‘lchovli yondashuvdan kontekstga moslashuvchan, ko‘p mezonli baholash tizimlariga o‘tish zarurligini asoslaydi.